El Greco – Ukrzyżowanie, 1597

Czas Wielkiego Postu przedwielkanocnego 2026

El Greco / Dominikos Theotokopulos

El Greco, Ukrzyżowanie, 1597

El Greco Tożsamość i pochodzenie 

El Greco (właśc. Domenikos Theotokopulos) urodził się w 1541 roku na Krecie (w Kandii lub Fodele), która należała wówczas do Republiki Weneckiej. Choć wywodził się z kręgu kultury bizantyjskiej i prawosławnej, większość życia spędził w Hiszpanii, stając się jednym z najważniejszych twórców tamtejszego renesansu i manieryzmu. Jego wyznanie pozostaje kwestią sporną wśród badaczy (między prawosławiem a katolicyzmem), choć jego dzieła uznaje się za filar sztuki kontrreformacyjnej. 

Okres włoski (ok. 1567–1577)

W młodości wyjechał do Wenecji, gdzie prawdopodobnie kształcił się w pracowni Tycjana. Inspirował się także twórczością Tintoretta i Bassana, od których przejął swobodę kompozycji i skłonność do wydłużania postaci. Około 1570 roku przeniósł się do Rzymu. Dzięki protekcji miniaturyzisty Giulia Clovia trafił na dwór kardynała Alessandra Farnese. W Rzymie studiował dzieła Michała Anioła i Rafaela, jednak jego bezkompromisowe opinie (m.in. krytyka Sądu Ostatecznego) doprowadziły do konfliktów ze środowiskiem artystycznym i prawdopodobnie przyspieszyły decyzję o wyjeździe.
 

Okres hiszpański i życie w Toledo (1577–1614) 

W 1577 roku El Greco osiadł w Toledo. Początkowo liczył na karierę na dworze króla Filipa II, jednak jego wizja Męczeństwa św. Maurycego nie zyskała uznania monarchy, co zamknęło mu drogę do pracy przy Escorialu. Artysta pozostał więc w Toledo, gdzie stał się cenionym malarzem lokalnej elity intelektualnej i duchownej. 

Życie prywatne 

Związał się z szlachcianką Jerónimą de las Cuevas, z którą miał syna Jorge Manuela. Syn został jego współpracownikiem, malarzem i architektem. El Greco prowadził dom o wysokim standardzie, posiadał bogatą bibliotekę i przyjaźnił się z najwybitniejszymi humanistami epoki (m.in. Antoniem de Covarrubias). 

Twórczość

Jego styl ewoluował w stronę skrajnego indywidualizmu. Cechuje go nadmierne wydłużenie sylwetek, nienaturalne światło i żywa, ekspresyjna kolorystyka. Do jego szczytowych osiągnięć należą: Obnażenie z szat, Pogrzeb hrabiego Orgaza, Widok Toledo oraz liczne cykle apostołów i wizje mistyczne.

Śmierć i pośmiertna sława 

Zmarł 7 kwietnia 1614 roku w Toledo. Przez niemal 300 lat jego twórczość była zapomniana lub wyszydzana (uważano go za obłąkanego, a jego styl przypisywano wadzie wzroku). Został odkryty na nowo dopiero pod koniec XIX i na początku XX wieku. Stał się inspiracją dla niemieckich ekspresjonistów oraz nowoczesnych artystów, którzy docenili w jego pracach uduchowienie, dynamizm i odwagę w deformowaniu rzeczywistości dla celów wyższej ekspresji artystycznej.